ما را دنبال کنید

بنیانگذار و پدر محیط زیست ایران درگذشت

 

اسکندر فیروز که بود

اسکندر فیروز بنیانگذار سازمان حفاظت محیط زیست  ایران در ۹٣ سالگی و در آمریکا دار فانی را وداع گفت. فیروز نوه عبدالحسین فرمانفرما از سیاستمداران برجسته قاجار بود. پدر او‌ نیز در دوره محمدرضا پهلوی وزیر و استاندار بود.  او همچنین پایه‌گذار کنوانسیون جهانی حفظ تالاب‌ها موسوم به کنوانسیون رامسر بود.

اسکندر فیروز در ۱۶ مرداد ۱۳٠٥ در شهر شیراز به دنیا آمد. وی در سال ۱۳۴۶ با تاسیس کانون شکار و تبدیل آن به سازمان شکاربانی و نظارت بر صید کار خود را در زمینه حفاظت از محیط زیست آغاز کرد. فیروز تلاش های بسیار زیادی انجام داد تا بتواند محیط زیست ایران را حفظ کند و از جنگل ها و حیوانات بومی محافظت کند در سال ۱۳۵۰ سازمان حفاظت محیط زیست را تاسیس کرد

 

نود سال پیش در چنین روزهایی در شهر شعر و شور، شیراز، کودکی بهدنیا آمد که از دو سو به خاندان‌هایی مهم وابسته بود. پدر، محمد حسین میرزا فیروز، دانش‌آموخته‌ی یکی از آموزشکده‌های مهم نظامی روسیه‌ی تزاری و فرمانده‌ی ارتش برای رفع طغیان ایلات یاغی فارس بود و مادر، صفیه نمازی، بانویی از خاندان نمازی که از بازرگانان سرشناس شیرازبودند.

دودمان‌ فیروز و فرمانفرماییان از خاندان‌های بزرگ قاجار بوده که در گذر دو قرن، تاثیر زیادی بر فضای اجتماعی سرزمین‌مان داشته و شخصیت‌های برجسته و چهره‌های ملی چندی از این خانواده برخاسته اند. شاید میهن‌دوستی عباس میرزا (پدر بزرگِ پدربزرگِ اسکندر فیروز) و آینده‌نگری و واقع‌بینی فرزند او فیروز میرزا فرمانفرما، به نوعی به نوادگان ایشان به ارث رسیده است.

به دلیل دو شکست بزرگ از روسیه، فتحعلی‌شاه(خاقان مغفور) همواره مورد انتقادهایی سخت بوده است، اما از جنبه‌ای دیگر او تفاوت مثبت آشکاری با بسیاری از شاهان ایران، مثلا شاهان صفوی، داشته است. فتحعلی‌شاه، برخلاف شاهان صفوی که ولیعهد خویش را به دور از جامعه، در حرم و میان خواجه‌سرایان اندرون می‌پرودند و برخلاف شیوه‌ی پادشاهی مانند نادر شاه افشار که در نهایت بدبینی، پسر بزرگ خود را کور کرد، به ولیعهد خودش عباس میرزا آن‌قدر اطمینان داشت که به او عنوان نایب‌السلطنه داد. به عبارت دیگر خاقان مغفور، ولیعهد خود را شریک در پادشاهی کرد که این امر در تاریخ آکنده از فرزندکشی دودمان‌های حکومتگر ایران، شاید بی‌سابقه باشد. عباس میرزا، فرمانده جنگ‌های نابرابر ایران و روس، از شخصیت‌های خوش‌نام و بادرایت و شجاعی است که مانند او را نه تنها در میان قاجاریان، بلکه در تمام خاندان‌های پادشاهی ایران، کم‌تر می‌بینیم.

فیروز میرزا فرمانفرما، یکی از پسران نایب‌السلطنه عباس میرزا،  حاکم مقتدر ایالت‌های کرمان و بلوچستان بود. فرزند او، عبدالحسین میرزا فرمانفرما نیز که قدرت و املاک زیادی (گویا به وسعت کشور بلژیک) داشت، از نظر شیوه‌ی تربیت فرزندان، یگانه بود، چرا که آنان را برای یک زندگی مستقل بی‌اتکا به دارایی پدر پرورش داد. محمدحسین میرزا، پدر اسکندر، یکی از فرزندان عبدالحسین میرزا فرمانفرما و از نظامیان خوش‌نام و پاک بود. محمدحسین میرزا، اسکندر را به همراه دیگر پسر خود، نرسی، پیش از جنگ جهانی دوم به آلمان و سپس به آمریکا فرستاد. اسکندر پس از دریافت مدرک مهندسی ساختمان از دانشگاه ییل ایالات متحده، به ایران باز گشت و در دوره های نوزدهم و بیستم از همدان و میانه نماینده‌ی مجلس شد.

می‌توان گفت که در بیشتر کشورهای جهان، سنگ بنای پاسداشت پهنه‌های طبیعی، با مدیریت نخجیرگاه‌ها و با دغدغه‌ی از میان رفتن «شکار» (جانوارن بزرگ و مورد علاقه‌ی شکارچیان) پا گرفت. در ایران نیز چنین بود و اسکندر فیروز که شکارچی خوبی بود و با شکارچیان بنام کشور هم نشست و برخاست یا نسبت داشت، در تاسیس »کانون شکار« و وضع قانون شکار(سال ۱۳۳۵) نقش کلیدی داشت. همین کانون، در سال ۱۳۴۶ به «سازمان شکاربانی و نظارت بر صید» تغییر نام و در واقع ارتقای وضعیت یافت که سرانجام در سال ۱۳۵۰ باز هم با نقش کلیدی اسکندر فیروز، به سازمان حفاظت محیط زیست، با اختیاراتی بس فراتر از حفظ شکارگاه‌ها ارتقا یافت. در واقع، در آن سال‌ها، تنها هفت کشور در جهان بودند که سازمان دولتی برای حفاظت از محیط زیست داشتند.

ایجاد شبکه‌ای از منطقه‌های حفاظت‌شده، تدوین برنامه‌هایی برای مدیریت آلاینده‌ها، پیش‌بینی به‌کارگیری گاز به جای بنزین یا سوخت نیروگاه‌ها، پایه‌گذاری پیمان فرامرزی و مهم رامسر (برای مدیریت تالاب‌ها)، و ایستادگی در برابر طرح‌های توسعه‌ای که مخرب محیط زیست بوده،  نشان‌دهنده‌ی تحول دستگاه شکاربانی به سوی سازمانی برای  مدیریت پایدار منابع بوده که می‌توان این روند را تا حد زیادی مرهون تلاش‌های شخص فیروز دانست. در آن سال‌ها، در ایران در هیچ دانشگاهی رشته‌ی محیط زیست تدریس نمی‌شد و هیچ دانش‌آموخته‌ای هم در این زمینه نداشتیم. اما، فیروز جلوتر از زمان خود بود و منتظر تربیت کارشناس محیط زیست نشد که اگر می‌شد، در ایران هم مانند کشورهای همسایه‌اش، بسیاری از زیستگاه‌های ارزشمند به همراه زیستمندانش از میان می‌رفت.

در ارتباط با موضوع شکار بد نیست که به گفتگوی مجله‌ی «شکار و طبیعت» با فیروز(که خودش در پایه‌گذاری آن هم نقش داشته) اشاره کنیم. در این گفتگو که در سال ۱۳۵۴ به مناسبت روز جهانی محیط زیست انجام شده، از او می‌پرسند که شما یکی از برجسته‌ترین شکارچیان ایران بوده اید، اما به نظر می‌رسد که در سال‌های اخیر، «شکار با دوربین» را جایگزین شکار با تفنگ کرده اید. فیروز با یادآوری شکارهای بزرگی که در نقاط گوناگون جهان داشته، می‌گوید که پس از شکار در افریقا دیگر نتوانست دست به اسلحه برد و به جای آن دوربین را به دست گرفت که از آن بسیار بیشتر لذت می‌برد. فیروز در کتاب خاطراتش (صفحه‌ی ۳۵۶) هم می‌گوید که  شکار یک حیوان «با تفنگ‌های دوربین‌دار امروزین از فاصله‌ی دویست متری چندان جوانمردانه نیست». با این حال او، بسیار واقع‌گرایانه، موضوع شکار را کلا نفی نکرد و خواستار مدیریت اصولی این فعالیت شد. واقعیت هم این است که با ابراز تنفر از شکارچیان یا تقبیح هرگونه شکار (حتی شکار مجاز) ممکن است به ورطه‌ی شعارگویی و کلی‌بافی بیفتیم.

با کوشش های پی در پی اسکندر فیروز ، مناطق چهارگانه تحت حفاظت ایران با نام‌ های پارک ملی، اثر طبیعی ملی، پناهگاه حیات وحش و منطقه حفاظت‌ شده تعیین شد.

جالب است بدانید در یکی از مراسم‌ هایی که هر ساله به مناسبت گرامیداشت روز انعقاد کنوانسیون حفاظت از تالاب‌ های مهم بین‌ المللی و زیستگاه پرندگان آبزی برگزار می شود، دبیرخانه این کنوانسیون از اسکندر فیروز به عنوان ” پدر تالاب‌ها “ یاد کرد! چرا که تلاش‌ های فیروز سبب شد تا در سال ۱۳۴۹ شمسی این کنوانسیون در رامسر منعقد شود و از آن پس به نام کنوانسیون رامسر شناخته شود

در سال ۱۳۵۰ شمسی ، اسکندر فیروز رئیس اجلاس سازمان ملل برای آماده‌ سازی کنوانسیون‌ های مربوط به کنفرانس جهانی استکهلم شد! در سال ۱۳۵۱ شمسی، وقتی نخستین کنفرانس جهانی محیط زیست در شهر استهکلم برگزار شد، او نایب‌ رئیس این اجلاس بود.

فیروز همچنین در سال‌ های ۱۳۵۲ شمسی تا ۱۳۵۴ شمسی به عضویت هیئت‌ مدیره ی اتحادیه جهانی حفاظت محیط زیست یا IUCN برگزیده شده و از سال ۱۳۵۴ شمسی تا ۱۳۵۶ شمسی به عنوان نایب‌ رئیس این اتحادیه و عضو هیئت امنای صندوق جهانی حیات وحش و طبیعت انتخاب شد. لازم به بیان است جونده‌ ای به نام ” دوپای فیروز ” به نام او و بزرگداشت او نام‌ گذاری شده‌ است.

سرانجام اسکندر فیروز ، رییس سازمان حفاظت محیط زیست ایران و بنیانگذار کنوانسیون رامسر در سن ۹۳ سالگی و به دلیل کهولت سن ، در روز ۱۴ اسفند ماه سال ۱۳۹۸ شمسی در شهر تهران درگذشت.

در گذشت پدر محیط زیست ایران را به تمامی ایران دوستان تسلیت میگوییم